عمان در حال تبدیل شدن به یکی از قطبهای نوظهور صنایع پاییندستی پتروشیمی است
بازیگر جدید بازار خلیج فارس
هرچند در مقایسه با سپتامبر همان سال تولید بنزین اندکی کاهش داشته، اما روند کلی بیانگر تقویت توان صادراتی و افزایش ظرفیت عملیاتی واحدهای پاییندستی است. این رشد برای سرمایهگذاران بخش انرژی پیام روشنی دارد: زنجیره ارزش پتروشیمی عمان وارد دورهای از مزیت رقابتی و فرصتهای بلندمدت شده و بازار جدیدی برای سرمایهگذاری پایدار شکل گرفته است.
ظرفیت تولید فعلی پتروشیمی عمان حدود ۱۵میلیون تن در سال برآورد میشود و طبق چشمانداز توسعه ۲۰۴۰ این کشور، قرار است تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۲۴میلیون تن برسد. این افزایش ظرفیت، بخشی از برنامههای بلندپروازانه برای تبدیل عمان به یک بازیگر کلیدی در بازارهای جهانی است. در میان واحدهای عمده، صنایع پایه اوکیو، زیرمجموعه شرکت ملی اوکیو، روزانه بیش از ۱۸۰۰ تن محصول پتروشیمی مانند آمونیاک، متانول و گاز مایع ( LPG) تولید میکند که معادل حدود ۱.۸میلیون تن در سال است. کارخانه کود شیمیایی عمان-هند (OMIFCO) در شهر بندری صور نیز با دو خط آمونیاک (هر کدام ۱۷۵۰ تن در روز) و دو خط اوره (هر کدام ۲۵۳۰ تن در روز)، روزانه حدود ۳۵۰۰ تن آمونیاک و ۵۰۶۰ تن اوره تولید میکند.
طرح مجتمع لیوا در شهر صحار با ظرفیتشکنی اتیلن سالانه حدود ۹۰۰هزار تن و واحدهای بالادستی پلیاتیلن و پلیپروپیلن، یکی از پروژههای کلیدی است که خوراک لازم آن از طریق افزایش ظرفیت پالایشگاه صحار (SRIP) تأمین میشود. همچنین، واحد پلیپروپیلن صحار اوکیو (OQ) با ظرفیتی حدود ۳۴۰هزار تن در سال، بهرغم توقف موقت در سال ۲۰۲۱، اکنون بخشی از این رشد را تشکیل میدهد. با بهرهبرداری از پروژههای جدید در الدقم و صحار، انتظار میرود تا پایان ۲۰۲۵ ظرفیت تولید پتروشیمی عمان به طور قابلتوجهی افزایش یابد و این کشور را در موقعیتی رقابتی قرار دهد.
رشد صادرات پالایشگاهها
رشد تولید در بخشهای کلیدی سوخت عمان نیز قابل مشاهده است. برای مثال، تولید بنزین با جهش ۱۶.۸درصدی نسبت به سال گذشته به ۱۴.۲۵میلیون بشکه رسیده است، درحالیکه فروش داخلی آن تنها ۱.۴درصد افزایش یافته اما صادرات بنزین این کشور ۱۵.۸درصد کاهش داشته است. در مقابل، بنزین برتر ۹۵ اکتان عملکردی درخشان داشته؛ تولید آن ۲۱.۱درصد رشد کرده و صادراتش با افزایش خیرهکننده ۱۱۷درصدی همراه بوده که این امر بر تمرکز عمان بر محصولات با ارزش افزوده بالاتر تاکید دارد.
تولید گازوئیل نیز با ۱۰.۳درصد افزایش به ۲۸.۴۸میلیون بشکه رسیده و از حمایت فروش داخلی و صادرات ۱۰درصدی برخوردار شده، هرچند سوخت جت با کاهش ۷.۴درصدی تولید و افت در فروش و صادرات مواجه بوده است. گاز مایع (LPG)اما یکی از نقطهقوتهای این بخش به شمار میرود؛ تولید آن ۱۴درصد افزایش یافته و از حیث صادرات نزدیک به ۶۳درصد جهش را تجربه کرده که این روند را میتوان به تقاضای رو به رشد بازارهای جهانی نسبت داد. در حوزه پتروشیمی، تولید بنزن و پاراکسیلن رشد متوسطی داشته، اما پلیپروپیلن تقریبا دو برابر شده و صادرات پاراکسیلن و پلیپروپیلن نیز به طور چشمگیری افزایش یافته است. این آمارها نهتنها گسترش قابلیتهای پاییندستی پالایش عمان را برجسته میکنند، بلکه بر استراتژی تمرکز بر رشد صادراتی دلالت دارند.
پیشرانهای پتروشیمی عمان
مهمترین طرحهای فعال یا در دست توسعه، پیشران اصلی این دگرگونی صنعتی به شمار میآیند. مجتمع پتروشیمی الدقم در حال ورود به چرخه تولید است. این طرح مشترک که با مشارکت اِوکیو عمان، سابیک عربستان و شرکت پترولیوم بینالمللی کویت (KPI) پیش میرود، بر فرآیند تولید اتیلن و تبدیل آن متمرکز است و در مجاورت پالایشگاه الدقم قرار دارد.
در جنوب عمان، پروژه پتروشیمی الحبیل در منطقه آزاد صلاله بهعنوان یک پارک نوظهور پتروشیمی در حال شکلگیری است. این مجموعه در نوامبر ۲۰۲۵ قرارداد فروش گاز را با شرکت دولتی (IGC) برای تامین خوراک امضا کرده است. فاز نخست آن شامل واحد تبدیل پروپان به پروپیلن (HDH) و واحد تولید اسید مالئیک با ظرفیت ۵۰هزار تن در سال است.
طراحی مهندسی پایه این طرح با همکاری شرکتهای موریماتسو ژاپن، لامِس آمریکا و کنسِر ایتالیا در حال انجام است. در شمال عمان، مجتمع لیوا پلاستیک در صحار با کرکر ۹۰۰هزارتنی اتیلن و واحدهای تولید پلیاتیلن سنگین و سبک خطی و پلیپروپیلن، بخش تکمیلکننده این زنجیره محسوب میشود. در همین منطقه، پالایشگاه الدقم (OQ۸) که سرمایهگذاری مشترک اُکیو و کیپیآی است و ظرفیت آن ۲۵۵هزار بشکه در روز است، از سال ۲۰۲۳ به بهرهبرداری رسیده و خوراک اصلی مجموعه پتروشیمی الدقم را تامین میکند.
در مسیر توسعه ظرفیتهای صادراتی، افزایش ظرفیت کارخانه کود شیمیایی عمان-هند در شهر سور نیز در مرحله بررسی قرار دارد؛ طرحی که شامل ایجاد خط سوم آمونیاک–اوره با سرمایهای نزدیک به یکمیلیارد دلار است. این طرحها افزون بر گسترش ظرفیت تولید، موجب پیوند و یکپارچگی در زنجیره ارزش پتروشیمی عمان میشوند.
سرمایهگذاریهای مشترک بینالمللی نقش تعیینکنندهای در این روند دارند. عمان طی سالهای اخیر طیفی گسترده از همکاریها را شکل داده است؛ ازجمله طرح کارخانه کود شیمیایی عمان-هند با مشارکت ۵۰درصدی عمان (OQ) و کنسرسیوم تعاونی هند، سرمایهگذاری مشترک با شرکت کویتی و سابیک در پالایشگاه و پتروشیمی الدقم، همکاری با شرکت هلندی فوپاک برای توسعه مخازن ذخیرهسازی نفت الدقم (OTTCO)، و همچنین مشارکت با لایندل بسِل در واحدهای پلیپروپیلن و پلیاتیلن.
پروژههای مرتبط با انرژی پاک و فناوریهای نو نیز جایگاه ویژهای یافتهاند. پارک پتروشیمی الحبیل با بهرهگیری از فناوریهای ژاپنی و ایتالیایی، یکی از نمونههای برجسته این رویکرد است. گفتوگوهای فنی با چین و کشورهای اروپایی برای تامین خوراک گاز، انتقال فناوری و ایجاد ظرفیتهای پاییندستی ادامه دارد؛ هرچند حضور چین بیشتر در توسعه زیرساختی دیده میشود تا در بخشهای مرتبط با فناوری. این مجموعه از مشارکتها و طرحهای مشترک، از یکسو فناوریهای پیشرفته و سرمایه خارجی را وارد کشور میکند و از سوی دیگر، ریسک سرمایهگذاری و بازار را میان شرکا توزیع کرده و مسیر توسعه بلندمدت صنعت پتروشیمی عمان را تثبیت میکند.
اولویت توسعه صنایع پاییندستی
سیاستهای دولتی عمان توسعه صنایع پاییندستی را اولویت قرار داده و در چارچوب چشمانداز ۲۰۴۰ بر افزایش ارزشافزوده، امنیت انرژی و تنوع اقتصادی تاکید دارد. دولت با تامین خوراک ارزان گاز طبیعی از طریق قراردادهای بلندمدت، از پروژههایی مانند کارخانه کود شیمیایی عمان-هند و الحبیل، حمایت میکند. مناطق ویژه مانند الدقم با تسهیلاتی مانند معافیت مالیاتی ۳۰ساله و مالکیت کامل خارجی، سرمایهگذاران را جذب میکنند. سیاستهای خصوصیسازی و عرضه سهام شرکتهای دولتی مانند صنایع پایه اوکیو نیز برای جذب فناوری خارجی اجرا میشود. این رویکردها با اهداف تامین بلندمدت خوراک، رشد تولید داخلی و مشارکتهای بینالمللی همراستا هستند. شرکتهای کلیدی مانند اوکیو که زنجیره ارزش نفت و گاز را پوشش میدهد، نقش محوری دارند.
صنایع پایه اوکیو با ظرفیت ۱.۸میلیونتنی سالانه، تولیدکننده اصلی آمونیاک، متانول و LPG است. کارخانه کود شیمیایی عمان-هند به عنوان بزرگترین تولیدکننده کود اوره-آمونیاک منطقه عمل میکند. این شرکتها با مشارکتهای عمانی-هندی و بینالمللی، صنعت پتروشیمی عمان را رهبری میکنند.
نقش مناطق آزاد در توسعه پتروشیمی
صادرات پتروشیمی عمان در ۲۰۲۵ عمدتا بر آسیا متمرکز است. در سال ۲۰۲۳، صادرات متانول حدود ۵۱۵میلیون دلار ارزش داشت، با سهم ۳۲درصدی سنگاپور و ۲۵درصدی چین. آمونیاک با ارزش ۱.۰۱میلیارد دلار، ۴۱درصد از تولید به هند صادر شد و اوره با ۱.۰۸میلیارد دلار، ۶۷درصد تولید به هند رفت. مجموع درآمد صادراتی تا ۲۰۲۵حدود ۲میلیارد ریال عمانی پیشبینی میشود، شامل متانول، آمونیاک، اوره و پلیمرها به بازارهای آسیا و اروپا.
منطقه آزاد صلاله (SFZ) به عنوان قطب نوظهور پتروشیمی، با موقعیت استراتژیک مجاور بندر صلاله، پلی بین اروپا، آسیا و آفریقا ایجاد کرده است. با بیش از ۵۰ ارتباط دریایی هفتگی و بندر ترانشیپمنت پیشرفته، حملونقل محصولات مانند آمونیاک و متانول را تسهیل میکند. مساحت ۱۲میلیونمترمربعی آن با دسترسی به گاز، برق و آب، و کریدور خط لوله ۴.۵کیلومتری، زنجیره ارزش را یکپارچه میکند. سیاستهای سرمایهگذاری مانند معافیت مالیاتی و مالکیت خارجی، آن را جذاب کرده و با چشمانداز ۲۰۴۰ همخوانی دارد. منطقه آزاد صلاله به سمت پایداری با هیدروژن سبز حرکت میکند.
