ابهامات، چالشها و فرصتها
بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا
توسعه بیمههای زندگی و عرضه محصولات نوین، افزون بر نیاز به زیرساختهای فنی و عملیاتی، بیش از هر چیز مستلزم وجود قوانین، مقررات، شیوهنامهها و دستورالعملهای اجرایی شفاف، منسجم و فاقد ابهام است؛ بهگونهای که شرکتهای بیمه بتوانند محصولات خود را در چارچوبی قانونی، قابلاتکا و پایدار به بیمهگذاران ارائه کنند.
جایگاه بیمه زندگی و سرمایهگذاری در آییننامه ۱۰۷
بر اساس آییننامه شماره۱۰۷ بیمههای زندگی، مصوب ۱۰/۵/۱۴۰۳ شورایعالی بیمه، بیمههای زندگی به هفت گروه تقسیم شدهاند:
الف) بیمه بهشرط فوت
ب) بیمه بهشرط حیات
ج) بیمه مختلط
د) بیمه مستمری
هـ) بیمه زندگی و تشکیل سرمایه
و) بیمه زندگی و تشکیل سرمایه متصل به دارایی
ز) بیمه زندگی و مدیریت سرمایه
در بیمهنامههایی که پیشازاین و بهموجب آییننامه ۱۳ صادر میشدند، سرمایه بیمه صرفا در صورت فوت یا حیات بیمهشده در پایان مدت بیمه به ذینفع پرداخت میگردید. بااینحال، از دهه۱۳۸۰ شمسی و با معرفی «بیمه جامع زندگی و سرمایهگذاری» و سپس تصویب آییننامه ۶۸، این رویکرد تغییر یافت و بخش سرمایهگذاری بیمهنامه، فارغ از وقوع فوت یا حیات بیمهشده، قابلپرداخت شد.
مفهوم بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا
در بند«ز» ماده۲ آییننامه ۱۰۷، از محصولی با عنوان «بیمه زندگی و مدیریت سرمایه» نامبردهشده و در تبصرهذیل آن، این محصول با عنوان «بیمه مجزا» تعریف شدهاست:
«قراردادی که در آن بیمهگر تعهد میکند در ازای پرداخت حقبیمه توسط بیمهگذار، دو قرارداد بیمه زندگی و سرمایهگذاری کاملا مستقل از یکدیگر تنظیم کند، بهنحویکه امکان تحصیل یا واگذاری هریک از آنها بهتنهایی در بازارهای مرتبط وجود داشتهباشد.»
بر اساس «تبصره۱ ماده۲ آییننامه ۱۰۷»، بیمهنامههای موضوع بندهای(هـ) و(و) در زمره بیمههای زندگی تشکیل سرمایه(مرکب) قرار میگیرند، درحالیکه بیمهنامههای بند(ز) در دسته بیمههای مجزا طبقهبندی میشوند.
همچنین در بند«ب» از قسمت ۱۲-۳ یادداشتهای مالی قراردادهای بیمه زندگی و سرمایهگذاری، قراردادهای مجزا بهعنوان قراردادهایی تعریف شدهاند که در آنها:
۱. اجزای بیمهای و سرمایهگذاری کاملا مستقل و فاقد وابستگی متقابلهستند.
۲. قرارداد سرمایهگذاری بهصورت جداگانه، با همان شرایط، توسط شرکت بیمه یا سایر نهادهای مالی در بازار قابلعرضه باشد.
ویژگیها و ساختار بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا
بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا نوعی از بیمههای زندگی است که در آن، حقبیمه پرداختی بیمهگذار پس از کسر هزینههای بیمهگری، در حسابی کاملا مجزا از داراییهای شرکت بیمه سرمایهگذاری شده و منافع آن متعلق به بیمهگذار است. در این ساختار، ریسک سرمایهگذاری متوجه بیمهگذار بوده و شرکت بیمه تعهدی نسبت به تضمین سود آن ندارد.
در بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا حقبیمه پرداختی به دو بخش مستقل تقسیم میشود:
۱. بخش بیمهای
شامل پوششها و ریسکهای فوت، ازکارافتادگی، بیماریهای خاص و سایر پوششهای تکمیلی اختیاری است. هزینههای ریسک و کارمزدهای فروش بیمهنامه از این بخش کسر میگردد.
۲. بخش سرمایهگذاری(حساب مجزا)
وجوه این بخش در صندوقها یا پرتفویهای مشخص سرمایهگذاری میشود. بازده سرمایهگذاری وابسته بهعملکرد بازار بوده و میتواند مثبت یا منفی باشد. داراییهای این حساب بهطور کامل از داراییهای شرکت بیمه تفکیک شدهاست.
در مقابل، در بیمههای زندگی سنتی، سود معمولا بهصورت تضمینشده یا فنی تعریفشده و ریسک سرمایهگذاری عمدتا بر عهده شرکت بیمه قرار داشت و دارد.
ابهامات اجرایی و خلأهای مقرراتی بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا
باوجود تعاریف ارائهشده در آییننامه ۱۰۷، حدومرز دقیق و غیرقابلتفسیر میان بیمههای موضوعبندهای(هـ)،(و) و (ز) بهطور شفاف تعیین نشدهاست. شرایط مقرر برای بیمههای زندگی و سرمایهگذاری مجزا قابلیت تعمیم به سایر انواع بیمههای زندگی را نیز دارد و الزام به صدور دو قرارداد مستقل، بهویژه قرارداد سرمایهگذاری، از منظر اهداف و وظایف قانونی شرکتهای بیمه محل تأمل است. همچنین وجود ابهامات مشروح ذیل در آییننامه مذکور میتواند فرآیند طراحی محصول در شرکتهای بیمه را طولانی و چالشهای احتمالی آن را در فرآیندهای صدور و مدیریت این محصول را افزایش دهد.
۱. بازخرید و وام: تعیینتکلیف امکان یا عدمامکان بازخرید و اعطای وام از بخش سرمایهگذاری بهصورت شفاف مشخص نشدهاست.
۲. نرخ تضمینهای فنی: مشخص نیست آیا بخش سرمایهگذاری مشمول سود مشارکت یا تضمین فنی خواهد بود یا خیر.
۳. فسخ قرارداد و آثار آن: شرایط فسخ هر بخش از قرارداد و تاثیر آن بر بخش دیگر نامشخص است.
۴. تعیین ذینفعان: نحوه تعیین ذینفعان برای هر بخش و بهویژه بخش سرمایهگذاری، قابلیت ایجاد دعاوی حقوقی دارد.
۵. پرداخت واریز به اندوختهها و برداشتها: قوانین شفاف برای واریز، برداشت یا انتقال وجوه بین حسابها و بخشها وجود ندارد.
۶. کارمزد شبکه فروش: سهم و نحوه پرداخت کارمزد فروش و وصول برای بخش سرمایهگذاری نامشخص است.
۷. نگهداری ذخایر، واگذاری اتکایی و شیوه حسابداری: نحوه احتساب بخش سرمایهگذاری در ذخایر فنی، اتکایی و صورتهای مالی شرکت بیمه و گزارش به بیمه مرکزی نیازمند تبیین دقیق است.
۸. تامین نقدینگی شرکتهای بیمه: پیامدهای عملیاتی و نقدینگی ناشی از تفکیک منابع بیمهای و سرمایهگذاری بهصورت شفاف مشخص نشدهاست.
۹. فناوری و نگهداری اطلاعات: الزامات نرمافزاری و حفظ و نگهداری اطلاعات برای مدیریت همزمان دو بخش و گزارشدهی به نهادهای ناظر بهطور کامل تعیین نشدهاست.
ابهامات فوق نشان میدهد؛ در صورت فقدان دستورالعملهای اجرایی و شفافیت مقرراتی، بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا میتواند ریسکهای عملیاتی، حقوقی و مالی قابلتوجهی ایجاد کند. این امر بر توانگری مالی شرکتهای بیمه، شفافیت حسابرسی، ذخایر فنی و نقش نظارتی بیمه مرکزی و... اثرگذار خواهد بود.
مزایا و معایب بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا
ارائه محصول بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا برای بیمهگذاران بیمههای زندگی، شرکتهای بیمه، شبکه فروش و سایر ذینفعان پیامدهای مثبت و منفی مختلفی را بهدنبال خواهدداشت که مهمترین آنها به شرح ذیل است:
مزایا:
۱. شفافیت کامل در تفکیک منابع بیمهای و سرمایهگذاری.
۲. امکان انتخاب سبد یا صندوق سرمایهگذاری توسط بیمهگذاران.
۳. کاهش ریسک تعهدات سرمایهگذاری برای شرکتهای بیمه.
۴. تقویت پیوند صنعت بیمه و بازار سرمایه.
معایب و ریسکها:
۱. عدمتضمین سود و احتمال بازدهی منفی برای بیمهگذاران.
۲. نیاز به اطلاعات مالی کامل توسط بیمهگذاران.
۳. افزایش پیچیدگیهای حقوقی، حسابداری و نظارتی.
۴. جابهجایی مکرر سبدهای سرمایهگذاری.
۵. تضعیف نقش بیمهگر و تبدیل آن به واسطه مالی.
الزامات اجرای موفق در ایران
ارائه کارآمد و موثر محصول بیمه زندگی وسرمایهگذاری مجزا مستلزم فراهمسازی الزامات زیر است:
۱. تدوین چارچوب نظارتی شفاف و جامع.
۲. اتصال نظاممند به صندوقهای سرمایهگذاری واجد صلاحیت.
۳. شفافیت کامل در گزارشدهی مالی.
۴. نظارت هماهنگ بیمه مرکزی و سازمان بورس.
۵. طراحی نظام کارمزد متناسب با ماهیت غیرتضمینی محصول.
۶. آموزش تخصصی شبکه فروش.
جمعبندی نهایی
بیمه زندگی و سرمایهگذاری مجزا، بهعنوان محصولی نوین در چارچوب آییننامه ۱۰۷ بیمههای زندگی، میتواند در صورت طراحی دقیق، به ابزاری موثر برای توسعه بیمههای زندگی و همافزایی میان صنعت بیمه و بازار سرمایه تبدیل شود.
بااینحال، در اقتصادی مانند ایران که با تورم مزمن، نوسانات شدید بازارهای مالی و محدودیت ابزارهای سرمایهگذاری بیمهای مواجه است؛ اجرای این محصول بدون مقررات تکمیلی میتواند پیامدهای منفی قابلتوجهی برای توانگری مالی بیمهگران، نظام مالیاتی، دعاوی حقوقی، حسابداری، ذخایر فنی و نقش حاکمیتی بیمه مرکزی بههمراه داشتهباشد.
در نهایت، بیمههای زندگی و سرمایهگذاری مجزا در صورتی میتواند به ابزار تحول ساختاری بیمههای زندگی بدل شود که چارچوب مقررات و دستورالعمل جامع، نظام کارمزد صحیح، آموزش شبکه فروش و نظارت نهادی هوشمند، بهطور همزمان طراحی و اجرا شود. در غیراینصورت، این محصولات بیش از آنکه موجب توسعه بیمههای زندگی شود، ممکن است به تضعیف نقش بیمهگر و خروج منابع از صنعت بیمه منتهی شود.
* کارشناس ارشد بیمه
