اخبار باشگاه اقتصاددانان

پس از تصمیم اخیر دولت برای حذف ارز ترجیحی، کالابرگ یک‌میلیون‌تومانی برای کالاهای اساسی به‌جز گندم و دارو به تمامی ایرانیان اختصاص یافت. بر اساس اعلام وزارت رفاه، تمامی ایرانیان و حتی افرادی که تا کنون یارانه دریافت نکرده‌اند، مشمول دریافت کالابرگ یک‌میلیون‌تومانی هستند. پیرامون این تصمیم اخیر دولت می‌توان پرسش‌هایی را مطرح کرد و با ارائه پاسخ‌هایی به آنها سیاست اتخاذشده را مورد تحلیل و بررسی قرار داد. در این مسیر ابتدا به سراغ دلایل حرکت دولت به سمت حذف ارز ترجیحی و اعطای مستقیم کالابرگ رفتیم. سپس آثار حذف ارز ترجیحی و تک‌نرخی کردن ارز را روی قیمت بازار مورد واکاوی قرار دادیم.

لایحه بودجه سال ۱۴۰۵ کل کشور را می‌توان یکی از حساس‌ترین اسناد از منظر مقطع تاریخی اقتصادی ایران و چشم‌انداز پیش روی کشور دانست که اخیرا به مجلس شورای اسلامی تقدیم شده است.

برای بررسی تامین منابع کالابرگ امسال باید اشاره کرد که با توجه به اینکه عرضه ارز ترجیحی توسط دولت منتفی شده است و بر این قرار است که در تالار دوم بازار متشکل با نرخ ۱۲۸هزار تومانی فروخته شود، این اختلاف ۱۰۰هزار تومانی منبعی را ایجاد می‌کند که از محل آن می‌توانند تامین منابع مناسبی برای تخصیص کالابرگ داشته باشند. گرچه این روند در گام اول بدین صورت خواهد بود که از منابع پرقدرت همچون بانک مرکزی استقراض صورت بگیرد و در گام بعدی جایگزینی داشته باشیم.

پس از تصمیم اخیر دولت برای حذف ارز ترجیحی، کالابرگ یک‌میلیون‌تومانی برای کالاهای اساسی به‌جز گندم و دارو به تمامی ایرانیان اختصاص یافت. بر‌اساس اعلام وزارت رفاه، تمامی ایرانیان و حتی افرادی که تاکنون یارانه دریافت نکرده‌اند، مشمول دریافت کالابرگ یک‌میلیون‌تومانی هستند. البته زمان استفاده دهک‌های مختلف از کالابرگ متفاوت است. پیرامون این تصمیم اخیر دولت می‌توان پرسش‌هایی را مطرح کرد و با ارائه پاسخ‌هایی به آن سیاست اتخاذ‌شده را مورد تحلیل و بررسی قرار داد.

آلودگی هوا در اغلب روزهای سال، نفس کلانشهرهای کشور را به شماره می‌اندازد، اما با آمدن فصول سرد سال،‌ سنگینی آن بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. این مهمان ناخوانده هزینه‌های هنگفتی به جامعه و دولت تحمیل می‌کند؛ از آسیب جدی به سلامت شهروندان گرفته تا تعطیلی مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات دولتی. آلودگی هوا به سبب این هزینه‌ها و مانند هر معضل دیگری نیازمند بررسی، تحلیل و ارائه راهکارهایی در حوزه سیاستگذاری است.

آلودگی هوای تهران معضل پیچیده‌ای است که حاصل ترکیب منابع متحرک و ثابت، کیفیت سوخت، ساختار ناوگان و شرایط جغرافیایی-اقلیمی شهر است. مرور شواهد علمی نشان می‌دهد که منابع متحرک (وسایل نقلیه موتوری) سهم چشمگیری در انتشار آلاینده‌های اصلی دارند: بر اساس گزارش‌های مطالعات اخیر، منابع متحرک حدود ۷۰درصد از انتشار آلاینده‌های اصلی تهران را تامین می‌کنند؛ یعنی خودروها، موتورسیکلت‌ها و ناوگان سنگین نقش غالب را دارند.

آلودگی هوا دوباره در فصل‌های پاییز و زمستان تشدید شده و نفس تعداد زیادی از شهرهای کشور را به شماره انداخته است. اگر چه معضل آلودگی هوا در همه روزهای سال حداقل در کلانشهرهای کشور وجود دارد، اما هر سال از اواخر پاییز تا اواسط زمستان، به دلایل مختلف غلظت آلاینده‌های هوا در شهرهای زیادی از کشور از جمله پایتخت به شکل بی‌سابقه‌ای افزایش می‌یابد.

با وجود افزایش قیمت‌ها و بی‌ثباتی در فضای اقتصادی کشور، تصمیم‌گیری پیش‌‌روی بازیگران اقتصادی، از خانوار گرفته تا بنگاه‌های اقتصادی، روز‌به‌روز سخت‌تر می‌شود. در نتیجه چنین فضای ابهام‌آمیزی که امکان تصمیم‌گیری وجود ندارد، اقتصاد با افت مواجه شده و رکود شدید، تشدید فقر و افزایش اختلاف طبقاتی، محصولی است که در این محیط به بار می‌آید.

در این یادداشت تلاش می‌کنم نکاتی را از منظر جامعه‌شناختی مطرح کرده و با تکیه بر تحلیل ساختاری، تصویری از شرایط کنونی ارائه کنم. یکی از محورهای اصلی یادداشت ناظر بر این مساله است که آیا سیاست‌های جاری دولت، که ظاهرا به نفع طبقات فرودست و به زیان طبقات مرفه جامعه طراحی شده‌اند، واقعا کارآمد هستند؟ آیا این سیاست‌ها می‌توانند به‌طور مؤثر مشکلات طبقات کم‌درآمد را کاهش دهند یا اینکه بیشتر ماهیتی نمایشی، نمادین و پوششی دارند؟

به‌واقع عدم ثبات و آینده مبهم اقتصاد و بازار امروز ایران باعث تاریکی و لغزندگی مسیر برای فعالان بازار و اقتصاد شهروندان شده که فرصتی برای حرکت و برنامه‌ریزی مطمئن باقی نگذاشته است.

در سال‌های اخیر، بحث درباره‌ آینده‌ اقتصادی و فناورانه‌ اروپا وارد مرحله‌ای تازه شده است. مجموعه‌ای از تحولات ژئوپلیتیک، از جنگ اوکراین و بحران انرژی گرفته تا تغییرات در سیاست خارجی ایالات متحده و تشدید رقابت جهانی در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی، این پرسش را مطرح می‌کند که اروپا چگونه می‌تواند رفاه، امنیت و جایگاه اقتصادی خود را در دهه‌های آینده حفظ کند.

برخلاف آنچه رهبران راست افراطی ادعا می‌کنند، بزرگ‌ترین چالش اروپا نه مهاجرت است و نه ووکیسم، بلکه عقب‌ماندگی اقتصادی و فناورانه‌ خودِ این قاره است. با توجه به کندی رشد بهره‌وری و انتقال فزاینده‌ نوآوری به سایر نقاط جهان، اروپا ناگزیر است با ضعف‌های ساختاری خود روبه‌رو شود؛ در غیر این صورت، خطر عقب‌افتادن هرچه بیشتر را به جان می‌خرد.

این روزها مد شده است که گفته شود بخش بزرگی از دنیای ثروتمند دچار «بحران قدرت خرید» شده است. شواهدی که برای این ادعا آورده می‌شود، از قیمت بالای تخم‌مرغ در آمریکا و برنج در ژاپن گرفته تا هزینه‌های سنگین مسکن تقریبا در همه‌جا را در بر می‌گیرد. اروپا نیز از چنین نگرانی‌هایی مصون نمانده است. در ماه مه، پاسخ‌دهندگان سراسر اتحادیه اروپا در نظرسنجی رسمی یوروبارومتر گفتند که مهار تورم باید مهم‌ترین اولویت پارلمان اروپا باشد؛ اولویتی حتی مهم‌تر از دفاع، فقر و اشتغال.

اتحادیه اروپا قصد دارد مالیات مرزی کربن (CBAM) خود را از اول ژانویه اجرایی کند، هرچند این طرح با مخالفت شدید شرکای تجاری و هشدار صنایع اروپایی درباره افزایش هزینه‌ها و پیچیدگی‌های اداری همراه است.

اکنون که تحولات بزرگ ژئوپلیتیک، اروپایی‌ها را ناگزیر کرده است در مورد چگونگی تضمین رفاه، امنیت و حاکمیت خود بازاندیشی کنند، نباید نوآوری را امری بدیهی تلقی کنند. این موتور اصلی رشد اقتصادی تنها زمانی درست کار می‌کند که به‌درستی تنظیم شده و با دقت نگهداری شود.

جایگاه ایران در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۵، نشان‌دهنده تصویری چندلایه و البته پرسش‌برانگیز است؛ چرا کشوری با سرمایه انسانی غنی، تولید علمی چشمگیر و نوآوری فعال، توان تبدیل این ظرفیت‌ها به رفاه، محصول جهانی و اثر اجتماعی پایدار را ندارد؟ شاید به طور کلی بتوان پاسخ را در بستر نهادی، زیرساختی و سیاستی‌ پیدا کرد.

در نگاه نخست به رتبه ایران در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۵ (جایگاه ۷۰ از میان ۱۳۹ کشور)، ممکن است تصویری میانه یا حتی ناامیدکننده به ذهن متبادر شود. اما دقیق‌تر که می‌نگریم، این رقم خود حکایتی دوگانه و سرشار از فرصت‌های نهفته را روایت می‌کند.

در نگاه اول به گزارش شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۵، تصویری متناقض از ایران به چشم می‌خورد. از یک سو، کشور با رتبه ۱۳۸ از ۱۳۹ کشور در شاخص کیفیت قانون‌گذاری (ذیل حوزه حیاتی «نهادها»)، به‌عنوان یکی از غیرجذاب‌ترین محیط‌های نهادی جهان برای نوآوری ارزیابی شده است.

در داستان «کارمندان» اونوره دو بالزاک (این اثر با نام «بوروکراسی» به فارسی ترجمه شده است)، با تقابل نمادین دو شخصیت روبه‌رو می‌شویم: رابِلَن، کارمند جوان و آرمان‌گرایی که می‌خواهد نظام اداری را اصلاح کند و بِرْسِت، کارمند کهنه‌کاری که به سازوکارهای پیچیده اداری خو گرفته و در برابر هرگونه تغییر مقاومت می‌کند.

جهانی را تصور کنید که در آن یک بازی ویدئویی خلق‌شده در استودیویی کوچک در تهران، نه فقط در بازار داخلی، که روی صفحه نمایش ‌میلیون‌ها کاربر در اروپا، آمریکای شمالی و شرق آسیا خودنمایی می‌کند. جایی که نام سازندگان آن نه به‌عنوان خالقان یک محصول محلی جالب، بلکه به‌عنوان خالقان یک اثر هنری-تعاملی شاخص در صنعت سرگرمی دیجیتال جهان شناخته می‌شود.

جنگل‌های هیرکانی، به‌عنوان یکی از کهن‌ترین و ارزشمندترین رویشگاه‌های جنگلی جهان، سال‌هاست که در برابر تهدیدی تکرارشونده اما کمترپیگیری‌شده قرار دارند؛ «آتش‌سوزی». هر بار با شعله‌ور شدن آتش، موجی از توجهات رسانه‌ای و واکنش‌های فوری شکل می‌گیرد، اما با خاموش‌شدن شعله‌ها، پرسش‌های اساسی درباره میزان واقعی خسارت‌ها، کیفیت اقدامات پس از حادثه و راهکارهای پیشگیری بلندمدت، به‌تدریج از اولویت افکار عمومی و حتی برخی نهادهای مسوول خارج می‌شود.

جنگل‌های هیرکانی به‌عنوان یکی از کهن‌ترین رویشگاه‌های جنگلی جهان و میراث طبیعی ارزشمند ایران، در سال‌های اخیر بارها در معرض آتش‌سوزی قرار گرفته‌اند.

جنگل‌های الیت که جزو جنگل‌های هیرکانی هستند در واقع بازمانده جنگل‌های باستانی هستند که حدود ۲۵ تا ۵۰‌میلیون سال قدمت دارند. این جنگل‌ها به عنوان «موزه طبیعی» یا فسیل زنده شناخته می‌شوند. به عبارتی این جنگل‌ها بخشی از هویت تاریخی شمال کشورمان هستند که علاوه بر زندگی اقوام مختلف دارای پوشش جانوری غنی نیز هستند.

با گذشت زمان از آتش‌سوزی جنگل‌های الیت، آنچه بیش از خود حادثه نگران‌کننده است نبود پاسخ روشن درباره اقدامات پس از بحران است. تاکنون گزارش شفافی از ارزیابی خسارت‌ها، برنامه احیای پوشش گیاهی، پایش پساحریق و حمایت ویژه از نیروهای محلی و محیط‌بانان منتشر نشده است. مدیریت بحران به مهار آتش محدود شد و مرحله حیاتی بازسازی و پیشگیری عملا به حاشیه رفت.

رقابت جهانی هوش مصنوعی وارد مرحله‌ای تازه شده است؛ مرحله‌ای که در آن مزیت تعیین‌کننده نه صرفا دسترسی به تراشه‌های پیشرفته یا مدل‌های زبانی قدرتمند، بلکه دسترسی پایدار، ارزان و مطمئن به برق خواهد بود. برآورد آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد مصرف برق مراکز داده جهان که امروز حدود ۱.۵درصد تقاضای جهانی است، تا میانه دهه آینده تقریبا سه برابر خواهد شد.

سرمایه‌گذاری‌ها در مراکز داده از یک تغییر قریب‌الوقوع در رقابت هوش مصنوعی خبر می‌دهند. به‌زودی دسترسی به برقِ قابل‌اعتماد و مقرون‌به‌صرفه، مزیت تعیین‌کننده در این بخش خواهد بود.همان‌گونه که آلبرت اُ. هیرشمن در کتاب «قدرت ملی و ساختار تجارت خارجی» استدلال می‌کند، قدرت واقعی یک اقتصاد در توانایی آن برای مدیریت گلوگاه‌هایی نهفته است که بر صنایع آن اثر می‌گذارند.

ظهور فناوری هوش مصنوعی یک رقابت جهانی را آغاز کرده است که هم ماهیتی تجاری دارد و هم ژئوپلیتیک. شرکت‌های خصوصی در زنجیره ارزش هوش مصنوعی برای خود جایگاه تعریف می‌کنند و به‌دنبال تصاحب سهمی از بازار هستند. دولت‌ها نیز باید هم از فرصت اقتصادی هوش مصنوعی بهره‌برداری کنند و هم از یک حوزه نوظهورِ امنیت ملی محافظت کنند. هر دو طرف، پیروزی یا شکست در این رقابت را بالقوه سرنوشت‌ساز می‌دانند.

اگر معماران رونق هوش مصنوعی درست گفته باشند، فقط مساله زمان است تا مراکز داده تاسیسات عظیم محاسباتی که هوش مصنوعی را تغذیه می‌کنند در مدار زمین شناور شوند و مانند سیاره‌ها در آسمان شب دیده شوند.

رشد سریع رمزارزها، مرزهای سنتی پول، دارایی و سرمایه‌گذاری را در هم شکسته و سیاستگذاران را ناگزیر از مواجهه‌ای تازه با این پدیده کرده است. در ایران نیز هم‌زمان با گسترش معاملات رمزارزی و افزایش حضور سرمایه‌گذاران خرد، بحث راه‌اندازی صندوق‌های سرمایه‌گذاری مبتنی بر رمزارز در بازار سرمایه جدی‌تر شده است.

تحولات دیجیتال، مفاهیم پول و دارایی را دگرگون کرده و بیت‌کوین از سال ۲۰۰۹ آغازگر این تغییر بوده است. رشد سریع و گسترده رمزارزها باعث شده نهادهای ناظر و سیاستگذاران از تحولات عقب بمانند، درحالی‌که تجربه تاریخی پول نشان می‌دهد این دارایی‌ها ناگزیر از قانونمند شدن هستند. چالش اصلی رمزارزها، عدم تطابق با چارچوب‌های حقوقی موجود است و تجربه جهانی نشان می‌دهد نبود شناسایی قانونی، مانع توسعه کنترل‌شده و بهره‌برداری اقتصادی از آنها می‌شود. در ایران نیز حجم بالای معاملات رمزارزها، نهاد ناظر را به سمت ساماندهی و تدوین دستورالعمل برای صرافی‌ها سوق داده است. همزمان، بحث راه‌اندازی صندوق‌های رمزارزی و ورود بورس‌ها به بررسی این بازار در جریان است و فعالان بازار در انتظار قانونمند شدن این حوزه هستند.