آیا جستوجوگرهای داخلی ملیاند؟
گوگلهای ایرانی ناکام ماندند
با آغاز قطعی اینترنت بینالملل از ۱۸ دیماه به کاربران توصیه شد برای جستوجوی اطلاعات موردنیاز خود به جای موتورهای جستوجوی جهانی مانند گوگل از موتورهای جستوجوی داخلی استفاده کنند. این دستور ناگهانی موتورهای جستوجوی بومی را وارد نقشی کرد که پیشتر کمتر تجربه کرده بودند، یعنی تبدیل شدن به مرجع اصلی جستوجوی اطلاعات برای کاربران. اتفاقی که در نهایت ضعفها و محدودیتهای فنی این ابزارها را به وضوح آشکار کرد. بسیاری از کاربران گزارش دادند که نتایج ارائهشده کند، ناقص و در موارد متعدد نامرتبط بود و حتی جستوجوهای ساده نیز پاسخ قابل قبولی ارائه نمیکردند.
بازگشت به شبکه ملی
قطعی گسترده اینترنت بینالملل از ۱۸ دی ماه یکی از کمسابقهترین اختلالهای ارتباطی سالهای اخیر را رقم زد؛ اختلالی که نهتنها دسترسی کاربران به پلتفرمها و سرویسهای خارجی را محدود، بلکه عملا بسیاری از فعالیتهای روزمره مبتنی بر اینترنت را نیز با وقفه و سردرگمی مواجه کرد. در این شرایط بار اصلی تامین نیازهای اطلاعاتی، خبری و خدماتی کاربران بهطور ناگهانی بر دوش شبکه ملی اطلاعات قرار گرفت؛ شبکهای که طی سالهای گذشته بارها بهعنوان ستون فقرات استقلال دیجیتال کشور معرفی شده و قرار بود در مواقع بحرانی امکان تداوم خدمات حیاتی اینترنتی را فراهم کند.
همزمان با اعمال این محدودیتها، از سوی برخی نهادها و کانالهای رسمی، به کاربران توصیه شد برای جستوجوی اطلاعات مورد نیاز خود بهجای موتورهای جستوجوی جهانی و گوگل از جستوجوگرهای داخلی استفاده کنند. این توصیه موتورهای جستوجوی بومی را از حاشیه به مرکز توجه آورد و آنها را وارد یک آزمون واقعی کرد؛ آزمونی که دیگر در سطح آزمایشگاه یا ارائههای رسمی نبود، بلکه در مقیاس میلیونها کاربر و نیازهای واقعی روزمره رخ میداد.
تجربه عملی کاربران در روزهای قطعی اینترنت نشان داد که این آزمون با چالشهای جدی همراه بوده است. بسیاری از کاربران گزارش دادند که موتورهای جستوجوی داخلی با کندی شدید، اختلالهای مکرر و نتایجی محدود و کمکیفیت مواجهاند. در مواردی حتی جستوجوهای ساده و عمومی نیز با پاسخهای ناقص یا نامرتبط همراه بود و دسترسی به اطلاعات بهروز بهسختی امکانپذیر میشد. مثلا با توجه به اینکه هنوز اینترنت بینالملل به این شکل محدود وصل نشده بود، همچنان بشار اسد، در این موتور جستوجوی ملی، رئیسجمهوری سوریه بود. الان هم که از طریق ذرهبین نام رئیسجمهوری سوریه را جستوجو میکنید، در پوسته یا صفحه اول آن، نام بشار اسد دیده میشود اما وقتی کلیک میکنید و به داخل محتوای ویکیپدیا میروید، با توجه به اینکه اینترنت بینالملل وصل شده است، اطلاعات درست در اختیار کاربر میگذارد، یعنی پوسته یک چیز است، محتوای درون آن چیز دیگر. این وضعیت باعث شد بخش قابلتوجهی از کاربران حتی با وجود محدودیتها همچنان بهدنبال راههایی برای استفاده از موتورهای جستوجوی جهانی باشند.
فاصله با ابزارهای جهانی
در واقع قطعی اینترنت دیماه نشان داد که شبکه ملی اطلاعات، دستکم در حوزه جستوجو هنوز فاصله قابل توجهی با ایفای نقش جایگزین اینترنت جهانی دارد. توصیه به استفاده از موتورهای جستوجوی داخلی در شرایطی مطرح شد که بسیاری از این ابزارها از نظر فنی و زیرساختی آمادگی پاسخگویی به حجم بالای تقاضا را نداشتند.
در همین بستر است که بررسی فنی ضعف موتورهای جستوجوی داخلی اهمیت پیدا میکند. امین اسماعیلی، کارشناس سئو، معتقد است که برای فهم این ضعفها باید ابتدا به این پرسش پاسخ داد که موتور جستوجو اساسا چگونه کار میکند. به گفته او موتور جستوجو پیش از آنکه بخواهد به پرسش کاربر پاسخ دهد ناچار است سطح وب را بهصورت گسترده و مستمر تحلیل کند؛ محتوای موجود در صفحات مختلف را شناسایی کند، موضوع هر صفحه را تشخیص دهد و اعتبار و کیفیت نسبی آنها را نسبت به یکدیگر بسنجد.
اسماعیلی توضیح میدهد که این فرآیند صرفا به تطبیق کلمات کلیدی محدود نمیشود، بلکه نیازمند تحلیل عمیق ساختار محتوا، لینکها و زمینه معنایی صفحات است. در حال حاضر میلیاردها صفحه وب در فضای اینترنت وجود دارد و تحلیل این حجم عظیم از داده نیازمند زیرساختهای پردازشی بسیار سنگین و سرمایهگذاریهای کلان است. به گفته او بدون چنین زیرساختی امکان نمایهسازی جامع وب و ارائه نتایج دقیق عملا وجود ندارد.
به گفته این کارشناس سئو بخش دوم عملکرد موتور جستوجو به تحلیل و درک نیت کاربر مربوط میشود. موتور باید بتواند از روی یک عبارت کوتاه جستوجوشده تشخیص دهد که کاربر دقیقا چه هدفی را دنبال میکند؛ آیا قصد خرید یک کالا را دارد، میخواهد به یک مکان مشخص مراجعه کند یا صرفا بهدنبال آموزش و اطلاعات عمومی است. این سطح از درک مستلزم استفاده از الگوریتمهای پیشرفته و امروزه عمدتا مبتنی بر هوش مصنوعی است.
اسماعیلی تاکید میکند که موتورهای جستوجوی پیشرفته علاوه بر تحلیل متن جستوجو، رفتار کاربران را نیز بررسی میکنند. بهعنوان مثال بررسی میشود که کاربران پس از جستوجوی یک عبارت مشخص روی کدام نتایج کلیک کردهاند و این دادهها چگونه میتواند به بهبود رتبهبندی نتایج کمک کند. اما چنین رویکردی، مستلزم دسترسی به حجم عظیمی از داده و تیمهای تخصصی برای تحلیل مداوم این دادههاست.
به گفته او تحقق چنین سیستمی نیازمند تیمهای مهندسی بزرگ، متشکل از صدها متخصص و سالها تحقیق و توسعه پیوسته است. این تیمها باید در حوزههایی مانند پردازش زبان طبیعی، یادگیری ماشین، زیرساختهای کلانداده و معماری سیستمهای توزیعشده تخصص داشته باشند. اسماعیلی معتقد است که در حال حاضر نه چنین تیمهایی در ایران شکل گرفته و نه زیرساختهای لازم برای پشتیبانی از آنها فراهم است.
بر همین اساس این کارشناس سئو عملکرد موتورهای جستوجوی داخلی را نه یک جستوجوی مستقل، بلکه نوعی شبیهسازی خروجی گوگل توصیف میکند. به گفته او این سرویسها بهدلیل ناتوانی در تحلیل مستقل وب و فقدان الگوریتمهای پیشرفته درک نیت کاربر، زمانی که کاربر عبارتی را جستوجو میکند، همان عبارت را در گوگل جستوجو کرده و نتایج را در محیط خود نمایش میدهند. هرچند ممکن است در برخی موارد دادهها ذخیره شود یا ابزارهای جانبی به صفحه نتایج افزوده شود، اما این اقدامات تغییری در ماهیت وابسته این سرویسها ایجاد نمیکند.
اسماعیلی با اشاره به تجربه جهانی تاکید میکند که حتی در سطح بینالمللی نیز شرکتهای بزرگی با سرمایهگذاریهای عظیم نتوانستهاند به جایگاه گوگل برسند. نمونههایی مانند یاهو یا بینگ، با وجود پشتوانه مالی و فنی گسترده موفق به تکرار مدل گوگل نشدهاند. به گفته او اگر چنین شرکتهایی با آن سطح از منابع به نتیجه نرسیدهاند، انتظار دستیابی به موتور جستوجوی همسطح گوگل در ایران با امکانات محدود فعلی واقعبینانه نیست.
در مجموع، تجربه قطعی اینترنت از ۱۸ دیماه نشان داد که توصیه به استفاده از موتورهای جستوجوی داخلی، بدون فراهمبودن زیرساختهای فنی، دادهای و انسانی لازم نمیتواند پاسخگوی نیاز کاربران باشد. تا زمانی که موتور جستوجوی مستقل، مقیاسپذیر و قابل اعتماد در کشور شکل نگیرد شبکه ملی اطلاعات نیز در یکی از بنیادیترین کارکردهای خود، یعنی دسترسی موثر به اطلاعات با محدودیت جدی مواجه خواهد بود.
